bu enerjiyi kullanan makinalardır.

Presler tahrik sistemlerine göre iki sınıfa ayrılırlar:

1.Mekanik presler

2.Hidrolik presler

1.MEKANiK PRESLER
Çalışma Sistemi
Elektrik motoru ile elde edilen dönme hareketi kayışlar vasıtasıyla Volana aktarılır.
Bunun sebebi elektrik motorunun devir sayısı yüksektir (900d/dk). Preslerin
dakikadaki vuruş sayısı çok düşük olması gerekiyor (20 vuruş gibi). Bu yüzden
motorun devir sayısı aktarma organlarında düşürülerek aktarılır.
Volana bağlı olan milin üzerinde kavrama ve fren grubu vardır. Kavrama ve fren
grubu pnömatik veya hidrolik kumanda ile çalışır. Volan motordan aldığı dönme
hareketi ile sürekli döner, fakat volan mili dönmez. Biz parça basmak istediğimiz
zaman kavrama kumandasını devreye sokarız (pedal ile) ve volan mili dönmeye
başlar. Volan milindeki dönme hareketi dişliler vasıtasıyla devir sayısı
küçültülerek krank (Eksantrik mile) ‘a aktarılır. Eksantrik milin görevi dairesel
hareketi doğrusal harekete dönüştürmektir. Presin krank miline biyel kolu
dediğimiz kollarla bağlı bulunan hareketli kafaya (koç , slayt) krank milinin
eksen kaçıklığı kadar doğrusal hareket yaptırılır. Biz buna presin kursu (strok)
diyoruz. Küçük tonajlı preslerde bu strok ayarlanabilir yapılabilir. Büyük
tonajlı preslerde strok sabit yapılır.

Değişik yükseklikte kalıp bağlamak için ayrıca slayt ayar mekanizması yapılır.
Mekanik presin slayt aşağıya indiği pozisyonda geri dönüşe geçtiği pozisyona
A.Ö.N. (180˚) yukarıda durduğu pozisyona Ü.Ö.N. (360˚)denir.
Mekanik preslerde iki tip hareket mevcuttur.

1.kademeli çalışma (kalıp bağlamada kullanılıyor )
2.pedal ile çalışma (parça basmada kullanılıyor )

Pedal ile çalışmada dikkat edilecek hususlar

Pedal ile çalışmada pedala basınca kavrama ve fren ventilleri enerjilenir, fren
açar. Ventiller pozisyon değiştirerek kavramayı devreye sokar, slayt aşağıya
inmeye başlar. A.Ö.N ‘ya 20˚ kalana kadar pedaldan elini çekersen pres durur
fakat A.Ö.N ’ya 5˚den daha az kalmışsa pres Ü.Ö.N ’ya çıkana kadar
hareketini otomatik olarak yapar. Bu olayı preslerin üzerinde bulunan strok
göstergesinden görebiliriz.
Buradan da anlaşıldığı gibi pedal ile çalışmada çok dikkatli olmak gerekiyor
ve pedal kontrollerinin çok iyi yapılması gerekiyor.

Presler Fonksiyonlarına Göre ;
1.Tek Etkili
2.Çift Etkili
3.Üç Etkili presler olarak ayrılabilir.

-Tek Etkili Presler
Bu preslerde bir slayt hareketi vardır. Slayt tabla ölçülerine göre bir, iki ve
dört biyel kolu ile bağlıdır. Tek etkili presler çeşitli metal şekillendirme
 (Kesme, Delme, Çekme vs.)kullanılır.

-Çift Etkili Presler
Bu preslerde iki ayrı slayt ve slayt hareketi vardır. Dışta hareket eden slayt
pot çemberi veya dış baskı, içtekine de iç baskı adı verilir. Dış baskıya
kalıbın saç tutan kısmı bağlanır. Esas şekil verecek göbek iç baskıya
bağlanır. Önce dış baskı aşağıya iner ve sacı gergin bir şekilde tutar, daha
sonra iç baskı aşağıya iner ve çekme işlemi yapar. Bu tür presler derin
çekme işlerinde kullanılır.

-Üç Etkili Presler
Çift etkililerde olduğu gibi iki slayt hareketli başlığın içinde bir tane slayt
hareketi de tablanın altında olur.
Preslerin kolayca tanınabilmesi için pres gövdelerinde etiketler mevcuttur.

ÖRNEK; S4-650-96-72
S 4 650 96 72
S:Tek Etkili Kaç noktadan Ton olarak Tablanın Tablanın önden
D:Çift Etkili bağlı olduğu kapasitesi soldan sağa arkaya ölçüsü
T:Üç Etkili ölçüsü(inç)

GÖVDE YAPILARINA GÖRE MEKANiK PRESLER
Preslerde gövde malzemesi dökme demirdir. Presin çalışması sırasında,
pres gövdesi kendisine etki eden kuvvetler nedeniyle şekil değişimine
uğrar. Pres gövdesinde meydana gelen bu şekil değişimi, gerek preste
imal edilen parçanın kalitesine gerekse kalıp ömrü üzerine ters yönde etki
eder. Bu nedenle çalışma sırasında, pres gövdesindeki şekil değişiminin
minimum olması için presler mümkün mertebe esneme yapmayacak şekilde
imal edilir. Bunun içinde pres imalatında malzeme tasarrufu gözetmeksizin,
çalışma sırasında gövdeye gelecek kuvvetlerin, gövdenin mukavemet
edebileceği değerden çok daha düşük olmasına dikkat edilir.

Gövde Yapılarına Göre Presler-Açık Gövdeli Presler
-Düz Kenarlı Presler olarak sınıflandırılabilir;

Açık Gövdeli Presler:
Bu presler tek etkilidir. Avantajı, daha düşük fiyatlı olması, malzeme çalışma ve
 aktarılmasındaki kolaylıktır. Bu tiplere, kalıpların kolayca önden ve yandan
bağlanabilmesinin yanı sıra malzeme sürülmesinin kolaylığı da vardır. Basılan
parçalar kalıp altına, yanlara yada arkaya atılabilir. Bu preslerin bir dezavantajı yük
altında gövde yapısı sebebiyle açısal deformasyona uğraması ve hizalama (alt ve
üst tablalardaki paralelliğin bozulması)bozukluklarına sebep vermesidir. Bunun
neticesinde zımba ve kalıpların aşınması sorunu ortaya çıkar.

Düz Kenarlı Presler:Bu preslerde hizalamayı sağlayacak en iyi koşullar mevcuttur.

Yük altında gövde esnemesi düz ve yere diktir. Esneme kalıp ile aynı doğrultuda

olduğundan kalıba da zararı yoktur. Büyük düz kenarlı presler küçüklere oranla

daha yavaş vuruş yaparlar, nedeni derin çekmeli parçalarda şekillendirme problemi

olması, darbeden ötürü kalıp ve pres ömürlerinin azalmasını önlemektir.
 

Bir presin tonaj ve kapasitesi, en büyük kuvveti harcayarak basabileceği parçaya
göre belirlenir. Preslerin yükleme çalışma ve kapasitesini bir diğer presle mukayese
edebilmek için o presin öncelikle hangi şartlar ve parçalar için imal edildiğini
öğrenmek gerekirlidir. Ayrıca preslerin ihtiyaca uygunluğunun ilk kontrolü pres
tahrik sisteminin kapasitesidir. Bu da krank ve eksantriğin bağlantılarından başlar
ve diğer elemanlara doğru geriye gider. Pres kursu en dar kalıpta bile parçayı
basabilecek ve açıldığında rahatça parçayı alabilecek yükseklikte seçilmelidir.

 
2-HiDROLiK PRESLER:
Hidrolik presler yağ basıncı ile çalışan preslerdir. Mekanik preslerde olduğu gibi
tek tesirli, çift tesirli olabilirler. Veya gövde yapılarına göre açık gövdeli veya
kapalı gövdeli (düz kenarlı) olabilirler.

Çalışma Sistemi:
Elektrik motorundaki elektrik enerjisi ile yağ basmaya yarayan pompalar
döndürülerek sisteme basınçlı yağ basılır. Bu basılan yağ çeşitli yön denetim
valfleri ve basınç ayar regülatörleri ile denetlenerek silindirlere etki ettirilir ve
silindirler ileri geri (doğrusal) hareket ederler ve mekanik enerji meydana gelmiş
olur. Silindirlere bağlı olan slayt (hareketli kafa) aşağı yukarı hareket eder.
Silindirlere gönderilen yağ miktarı ve basıncı kontrol edilebildiği için presin aşağı
yukarı hızları ve tonajı istenen değerlerde ayarlanabilir. Bu özelliklerden dolayı
özellikle derin çekme kalıplarında hidrolik presler tercih edilir. Çift tesirli preslerde
iki tane slayt hareketi vardır. Dışta çalışan slayda pot çemberi, içte çalışan slayda
ise iç baskı denir.
Derin çekme kalıbı prese bağlandığı zaman önce pot çemberi saça basar ve basıncı
kilitler. Daha sonra iç baskı devreye girer ve saça basarak derin çekme işlemini
gerçekleştirilir. Daha sonra iç baskı ayarlanan basınç değerine ulaşınca dış baskı
basıncı boşalır ve iç baskı yukarıya doğru kalkmaya başlar ve dış baskıyı da
yukarıya kaldırır. Basılan parçanın durumuna göre pot çemberinin dört köşesindeki
baskı kuvvetini ayrı ayrı ayarlama imkanımız vardır.
Bu preslerde iki tip çalışma pozisyonu vardır.

1-Kademeli (el ile)
2-pedal konumu (otomatik)

1-Kademeli çalışmada aşağı yukarı butonlarına bastığımız sürece pres aşağı yukarı
hareket eder.

2-Pedal konumunda ise dış baskı basınç tutup kilitleyene kadar pedala basarız ve
daha sonra pedaldan elimizi çeksek bile pres otomatik olarak derin çekme işlemini
yapar ve üst ölü noktaya kalkar.

Hidrolik preslerde istenen strok aralıklarında istenen hızlarda hareket etme imkanı
vardır.

ÖRNEK:Pres yukarıdan aşağıya hızlı, saca basmasına çok az bir miktar kalınca
yavaş inebilir. Bu hareket tarzı özellikle derin çekme saç parçaların basılmasında
çok önemlidir. Aynı hareketi yukarı kalkarken de yapabilir.

Hidrolik preslerde maksimum tonaj parça basma anında elde edilir. istenen basınca
ulaşınca prosestat denilen basınç kontrol elemanları, ventillerin pozisyonunu
değiştirerek presin geri dönmesini sağlar.

Hidrolik preslerde pres kursu silindir boylarına bağlıdır. Tonaj ise silindir çaplarına
bağlıdır.

Çift tesirli hidrolik preslerde de slayt ayarı vardır. Slayt ayarı, pot çemberi ile iç
baskı arasındaki mesafeyi ayarlamada kullanılır.

Presin tüm hareketi mikroswitch, prosestat vb. kontrol elemanları ile kontrol edilir.

 
Hidrolik- Mekanik Preslerin Karşılaştırılması

1-Hidrolik preste vuruş boyunca kuvvet sabittir, mekanik preste ise slayt
pozisyonuna göre kuvvet değişir.
2-Hidrolik preste kurs yüksekliği kolayca ayarlanır ve kontrol altındadır. Mekanik
preste ise kurs yüksekliği krank ve eksantrik dönüşüyle sınırlıdır.
3-Hidrolik presin hızı ayarlanabilir, mekanik presin hızı ise tahrik sistemiyle sınırlı ve
sabittir.
4-Hidrolik pres aşırı yüke giremez, önceden ayarlanmış bir kuvvete ulaşınca slayt
hareketini sona erdirir. Mekanik pres ise aşırı yüke girer ve koruyucu sistem yoksa
prese ve kalıba zarar verebilir.
5-Mekanik presler, devrini daha hızlı tamamlar ve seri üretime daha yatkındır.
6-Enerji volanda depolandığından mekanik preste daha küçük motor kullanılır.
Hidrolik presler, eşdeğer bir mekanik prese oranla 2-2,5 kat daha güçlü motor
kullanır.
7-Mekanik presin slayt hızı, daha yüksek olduğundan yüksek darbe hareketi
isteyen kesme ve delme işlemlerine daha uygundur. Aynı işlemler hidrolik
preslerde yapılabilir ancak bıçak ve zımbaların metali kesim esnasındaki şoku
hidrolik sisteme zarar verebilir.
Mekanik presler harekete geçtikten sonra slayt geri alınamaz ve vuruşunu
tamamlamak zorundadır. Eğer direnç fazla gelirse aşağıda kalarak ya sıkışma olur
ya da kalıbı kırar (veya presi zayıf bir noktadan kırabilir). Hidrolik sistemde basınç,
ayarlı bir valf ile ayarlanabilir. Sistem basıncı sadece malzeme direncini geçecek
seviyede tutulur. Malzeme kalınlığı, cinsi, çift basma ve yanlış kalıp bağlamalarda
sistem sadece valf değeri kadar basınç uygular, üstüne çıkmaz. Hidrolik presleri
aşırı yüke sokmak hemen hemen imkansızdır.

PRES ELEMANLARI VE FONKSiYONLARI

Kavrama ve Fren Grubu:
Motordan volana aktarılan dönme hareketini istediği zaman (pedala basıldığı
zaman) şafta aktarılan ve dolayısıyla presin aşağı yukarı inip kalkmasını ve
istendiği zaman durdurulmasını sağlayan mekanizmadır. Kavrama ve fren grubu
hava ile çalışır. Kavrama dişlilerinden alınan güç ara dişlilerle şafta aktarılır.
Ara dişlilerde bu hareketi şaft ile biyel koluna aktarır.

Preslerin başarıyla ve güvenli çalışmasında en mükemmel çalışması gereken
sistemler kavrama ve fren sistemleridir. kavrama metal şekillendirmesi için gerek
kuvveti sağlar ve kontrol eder. Pres devamlı çalıştığında kavrama volanda şafta
güç aktarır. Her vuruş istendiği zaman kavrama, presin dönen kısımlarını hareketsiz
konumdan tam hıza geçirmekte, frenlerde bu hızlı hareketi her vuruşun sonunda
durağan hale getirmektedir. Frenler ve kavramalar sürekli bakım ve kontrole ihtiyaç
gösterirler. Kavrama hava basıncıyla sürtünmeli yüzeyleri birleştirirken, frenlerde
yay kullanır. Yay kullanılmasının sebebi, güç kesilmesi veya hava basıncının
düşmesi halinde fonksiyonunu kaybetmemesi içindir.

Eksantrik Dişli Grubu:Kavrama milinden aldığı dönme hareketini dişliler vasıtasıyla krank miline aktarır.
Krank milinin dönmesi ile biyel kolu krank milinin eksantrik kaçıklığı kadar doğrusal
hareket yapar. Eksantrik dişlilerin konstrüksiyon yapısına göre preste istenen hız
elde edilir. Bu hız ayarı pres imalatı sırasında, presin kullanılma amacına göre istenen
slayt hızı da göz önüne alınarak ayarlanır.

Biyel Kolu:
Eksantrik mildeki dönme hareketini, eksantrik milin eksen kaçıklığı kadar doğrusal
harekete çevirir.

Slayt Ayar Vidası:
Değişik yüksekliklerde kalıp bağlayabilmek için slayt ile tabla arasındaki mesafeyi
ayarlayan düzenektir.
Presin doğrusal hareketi değişmeyeceği için biz slayt vidası ile pres kafasını, kalıp
yüksekliklerine göre aşağı veya yukarı yönde doğrusal hareket yaptırabiliriz.
Biyel kolunun ucuna bir vida bağlıdır. Ayrı bir motor ile somun döndürülür. Vida
sabit olduğundan somunun bağlı olduğu hareketli kafa aşağı ve yukarı hareket
ettirilebilir, böylece istenen kurs ayarı yapılabilir.

Tablalar:

Hidrolik ve mekanik preslerde kalıp ile pres yatağı arasında kullanılır. Tablalar, kalıp
bağlanmasını uygun düz yüzey sağlarlar ve aşınmaları halinde tekrar taşlanabilirler.
Kalıptan yastığa uzanan basınç pimlerinin geçeceği boşluklar vardır. Tablalar
kalıplara destek vermesi ve esnemesi açısından yeterince kalın olmalıdır. Tablaların
genişliği, uzunluğu ve kalınlığı her pres yatağına göre standarttır. Bu
standartlaşma ile presler arası kalıp değişimi mümkün olur. Bazı büyük preslerde
kalıp değişimini hızlandırmak için hareketli tablalar kullanılır.

Denge Silindiri:
Slayda bağlanan üst kalıbın ağırlığı her kalıp için değişmektedir. Slaydın volandan
aldığı ve vuruş esnasında kullandığı enerjiyi üst ölü noktaya çıkarken boşa
harcamamak için, değişen kalıp ağırlıklarına karşı slayda hava basıncı yardımıyla
fazladan bir güç kazandırılır. Bu gücün değeri her kalıp için ayrıdır ve bu da denge
silindirlerinin basıncını değiştirmek suretiyle yapılır. Kısacası, bu ağırlığın slayt
üzerindeki etkisini ortadan kaldırmamıza yardımcı olur.
Denge silindirleri slaydın her iki yanındaki kolonlar içindedir. Hava ile çalışırlar.
Denge silindirleri kolonlar içinde dik konuma sahiptir. Üstten pres üst başlıklarına
bağlıdır, alttan ise piston mili ile slayda bağlıdır.
Denge silindiri hızlı ve darbeli hareketler sonucu oluşabilecek dişlilerin aşınmasını
ve boşluk doğmasını engeller.

Görevleri:
-Slayda bağlı kalıbın ve slaydın hareketli kısmının ağırlıklarına karşı yönde
reaksiyon oluşturur.
-Daha çabuk durma sağlayarak pres fren gücünü azaltır.
-Ana yataklardaki boşluğu alır ve kesme operasyonlardaki kırıcı darbeleri ortadan
kaldırır.
-Tahrik sistemindeki dişlilerin boşluğunu alır.
-Slayt ayar vidasındaki yükü azaltarak slayt ayarını kolaylaştırır.

Denge silindirlerine dengesiz basınç verilirse, kalıp kolonlarında sıyırma olabilir,
parçada çeşitli etkiler yapabilir, vuruş tam olmaz (Örnek:Kesme kalıbı tam kesmez
veya çapaklı keser), pres kızaklarında çeşitli sıyırmalara sebep olabilir. Denge
silindiri basıncı düşerse pres stop eder.

Basıncın, kalıp ağırlık farklılıklarına göre değiştirilebilmesi için bir kontrol vanası
mevcuttur.

Denge silindiri pres gövdesine montelidir, silindir çubuğu (piston mili) slayda
bağlıdır. Silindirler genelde boşlukta veya kolonlarda bulunurlar.

Denge silindiri basıncı düşük olduğu zaman pres tablası devamlı aşağı salma
yapar.

Hava Yastıkları:
Pres alt tablasının altında bulunurlar. Küçük preslerde tek yastık, büyük preslerde
çift yastık vardır. Preslerde pot çemberi görevi görerek parçanın düz ve çevresel
olarak eşit kuvvetle tutulmasını sağlar. Hava yastıkları aynı zamanda basılmış
veya kesilmiş parçayı kalıptan çıkarıcı görevi de yapar.

Hava yastıkları, bir hava pistonu ve silindirden ibarettir. Verdiğimiz hava miktarına
göre, karşı yönde bir kuvvet oluşturur. Yukarıdan gelen kuvvetlerle de tahliyeden
havayı atarak pistonun aşağı yukarı hareket etmesini sağlar. Hava yastıkları derin
çekme ve ütüleme kalıplarında parçayı tutarak gerdirmede kesme kalıplarında parça
çıkarıcı görevi yapar. Yastıklara fazla basınç verilirse parça yırtma yapar, az basınç
verildiğinde de pot yapar.
 

Yastık ayaları kalıp pim boylarına göre yapılır. Az sayıda pim kullanılan kalıplarda
yastık basıncının mümkün olduğu kadar düşük olması gerekir. Yüksek basınç
verdiğimizde kalıbın dengeleme pimi yok ise pimler sıyırmaya maruz kalırlar ve
kasıntılı çalışacağı için pim boyunda kısalma yapar. Pim kalıp tablasında şişmeden
dolayı sıkışır, sonuçta kalıp zarar görebilir.

Aşırı Yük Sistemi:
Biyel kolunun hareketli kafaya bağlandığı yerde vuruş ayarını dengeleyen bir
silindirden ibarettir. Bu silindirin içerisinde bir hava pompası ile yağ basılır. Bu
yağın basıncı, presin maksimum basınç değerinde olur. Prese herhangi bir sebeple
max. basıncın üzerinde bir vuruş verilirse, pres aşırı yüke girer, kavrama devre dışı
kalır. Silindirdeki yağ boşaltılarak tahliye edilir. Bu da presin sıkışmasını önler
(silindire belli bir basınçta yağ gönderdiğimiz zaman, silindirin kursu kadar biyel
kolu yukarıya kalkar, bu değer 10-15 mm kadardır. Pres aşırı yüke geçince yağ
boşalır ve presteki bu 10-15 mm mesafe kadar boşluk meydana gelerek pres
sıkışması önlenir.)
Pres sıkışırsa, kolonlardaki saplamalar rezistans ile ısıtılıp uzatılır ve sıkışmaya
neden olan ön yük kaldırılır. Pres geri kademeye alınarak sıkışmadan kurtarılır.

Pres Düşürücüler:
Preste basılan parçanın üst kalıptan düşürülmesini sağlar, kesme kalıplarında
kullanılır. Bu kalıplar üst sıyırıcıda yay olmayan kalıplardır. Düşürücü sistemi olan
kalıplarda genelde kalıp üstündeki itici pimlerine göre pres düşürücü ayakları
ayarlanır. Kalıba zarar vermemek ve pres düşürücü ayaklarının zorlanmaması için
düşürücü ayar hatası yapılmaması gereklidir.
Düşürücü mesafe az verilirse parça kalıptan düşmez.
Düşürücü mesafesi fazla verilirse:
-Kalıp iç göbeğini tutan pimler (saplamalar) kırılabilir,
-Pres düşürücü cıvataların zorlanmasına, eğilmesine sebep olabilir,
-Kalıp itici pimlerin kırılmasına sebep olabilir.

Parça Alıcı Aparatlar:
Kesme kalıplarında kesilen (veya delinen) parçanın alınmasını sağlayan aparatlar
her kalıp yüksekliğine göre ayarlanır. Pres bağlantı çubuğu, aparatın gidip-geldiği
uç noktalarına göre ayarlanır. Aparatın hareketli ucu aparat kolunun kenarına
değmeyecek şekilde getirilir ve alıcı tepsi bağlantı kolu takılır. Alıcı tepsi bağlantı
kolu, kalıp ve slayt yüksekliğine (dişi ve erkek kalıp arasındaki mesafeye göre)
ayarlanarak sıkıştırılır. Tepsinin dişi ve erkek kalıba çarpmaması gerekir.

KAYNAK
Makinecim.Com